تبیین نسبت هیدروپلیتیک فرامرزی و امنیّت ملّی جمهوری اسلامی ایران

تأثیر بحران آب به‌طور کلّی و معضلات هیدروپلیتیکی به طور خاص بر روی امنیّت ملّی از دو منظر و مقیاس قابل طرح و بررسی است: نخست در مقیاس فراملّی و فراکشوری مسائل هیدروپلیتیکی ایران با همسایگان دارای حوضۀ آبریز مشترک قابل طرح و بررسی است. مناسبات هیدروپلیتیکی ایران به‌ویژه با کشورهای دارای «موقعیّت هیدروپاور بالادستی» و «وضعیّت هیدروهژمون برتر» سبب اثرگذاری منفی بر امنیّت ملّی ج.ا.ایران می‌شود. لازم به ذکر است که مناسبات هیدروپلیتیکی ایران و همسایگان در همۀ جهات جغرافیایی شرق، غرب، شمالغرب و شمال‌شرق کشور و نسبت آن با امنیّت ملّی به انحای مختلف می‌باشد. اختلاف ایران و کشورهای همسایه در خصوص چگونگی تقسیم و بهره‌برداری از آب، قدمتی طولانی دارد. اختلافی که باعث خسارت‌های مختلف زیست‌محیطی و امنیّتی برای ج.ا.ا شده است. هدف از انجام این تحقیق تبیین نسبت هیدروپلیتیک فرامرزی و امنیّت ملّی ج.ا.ایران بوده و محقق به دنبال پاسخ به این سوال است که: «رابطۀ امنیّت ملّی ایران با مسائل هیدروپلیتیکی در حوضه‌های آبریز مشترک فرامرزی و رابطۀ موقعیّت هیدروپاوری و وضعیّت هیدروهژمونی ایران در رودخانه‌های مشترک و فرامرزی بر روی امنیّت ملّی ج.ا.ایران چگونه ارزیابی می‌شود؟». تحقیق از نوع کاربردی و روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و از ابزار پرسشنامه برای گردآوری داده های میدانی استفاده شده است. در این تحقیق برای جمع آوری اطلاعات میدانی از نظرات 80 نفر استفاده شده که نمونه آماری شامل صاحب ‌نظران از وزارت امور خارجه، وزارت کشور، وزارت نیرو، کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی، اساتید دانشگاه ها می باشد. محقق برای جمع آوری و تحلیل و ارزیابی داده ها، از ابزار پرسشنامه و منابع کتابخانه ای و نرم‌افزار SPSS و روش هایAHP  و MICMAC و پیرسون استفاده کرده است. با توجه یافته های تحقیق، در روش AHP، مولفه های اقتصادی، سیاسی- اجتماعی و زیست محیطی بیشترین تاثیرگذاری در مسائل هیدروپلتیکی را دارند. همچنین یافته های روش MICMACنشان می دهد که مولفه­های «تنش­زا بودن رفتار کشور هم مرز، توافق­نامه­های مرزی حق­آبه­ها، بی­اعتمادی نسبت به هم، تعارضات منافع با سایر کشورها، توسعه طلبی در قلمرو رود، استفاده از اهرم آب برای نفوذ، تراکم اختلافات هیدروپلتیکی و اهمیت قلمروی رود، هشت مولفه­ای هستند که از اهمیت آنها در خصوص هیدروپلیتیک فرامرزی ایران کاسته خواهد شد؛ همچنین بر اهمیت مولفه­های «استراتژیکی بودن رودخانه­ها، شیوه های نامناسب تقسیم آب، موقعیت قرارگیری در بالا یا پایین دست، موقعیت ژئوپلیتیکی رود و مناقشه ارضی و مرزی در حوزه رود» افزوده خواهد شد و تاثیرگذاری آنها در آینده افزایش خواهد یافت. نتایج بدست آمده نشان می دهد که هیدروپلیتیک ایران و همسایگان هم می تواند باعث اثر منفی و کاهنده بر امنیّت ملّی داشته باشد و هم با توجه اشتراکات تمدنی و جغرافیایی با کشورهای همسایه، زمینه همگرایی و تشریک مساعی با همسایگان از طریق مسائل هیدروپلیتیکی را سبب شود.