بازنمایی رسانه‌ای حماسه عاشورا در اینستاگرام و نقش آن در پدافند غیرعامل فرهنگی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه ارتباطات و رسانه، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 گروه ارتباطات و رسانه ، واحد تهران مرکزی ، دانشگاه آزاد اسلامی ، تهران ، ایران

3 گروه ارتباطات تصویری ، واحد تهران مرکزی ، دانشگاه آزاد اسلامی ، تهران ، ایران

چکیده

حماسه عاشورا به‌عنوان یک رخداد تاریخی و مذهبی با لایه‌های معنایی عمیق، قرن‌هاست که الهام‌بخش گفتمان‌های دینی، فرهنگی و هویتی در جوامع اسلامی است. در دوران معاصر، این حماسه از طریق رسانه‌های نوین به‌ویژه شبکه اجتماعی اینستاگرام، در قالب تصاویر و ویدئوهای متنوع بازنمایی شده و مخاطبان وسیعی را درگیر کرده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی نحوه بازنمایی عاشورا در رسانه‌های دیجیتال و تبیین کارکردهای فرهنگی و ارتباطی این بازنمایی‌ها، به تحلیل نشانه‌شناختی و محتوایی نمونه‌ای از پست‌های اینستاگرامی مرتبط با عاشورا در سال ۱۴۰۳ پرداخته است. این تحقیق از روش ترکیبی (تحلیل مضمون و نشانه‌شناسی) استفاده کرده و داده‌ها در دو بخش مصاحبه با متخصصان و تحلیل بصری تصاویر و ویدئوها گردآوری شده است.
نتایج تحقیق نشان می‌دهد که عناصر بصری عاشورایی همچون پرچم‌های سیاه و قرمز، گهواره حضرت علی‌اصغر (علیه‌السلام)، اسب بی‌سوار و صحنه‌های سینه‌زنی و عزاداری، نه‌تنها به انتقال مفاهیمی نظیر ایثار، ظلم‌ستیزی و شهادت کمک می‌کنند، بلکه به‌طور مؤثری در بازتولید هویت فرهنگی و دینی نسل جدید در بستر دیجیتال ایفای نقش می‌نمایند. این نمادها، به‌ویژه در ترکیب با فنّاوری‌های نوین گرافیکی، زبان جدیدی برای بیان ارزش‌های عاشورایی ایجاد کرده‌اند که با ذائقه مخاطب معاصر هم‌خوانی دارد.
درعین‌حال، این بازنمایی‌ها تنها نقش تقویتی در حوزه هویت‌سازی ندارند، بلکه از منظر پدافند غیرعامل نیز قابل تفسیر هستند. با توجه به‌شدت گرفتن جنگ شناختی و تهدیدات نرم علیه ارزش‌های دینی و فرهنگی، استفاده هوشمندانه از بازنمایی عاشورا در رسانه‌های اجتماعی، می‌تواند به‌عنوان ابزاری مؤثر در پدافند فرهنگی و تقویت مقاومت نرم جامعه تلقی شود. این پژوهش نشان می‌دهد که بهره‌گیری از نشانه‌های عاشورایی در فضای مجازی، ضمن افزایش آگاهی عمومی و برانگیختن احساس تعلق فرهنگی، قابلیت ایجاد بازدارندگی فرهنگی در برابر عملیات روانی و جنگ نرم دشمن را نیز دارد؛ ازاین‌رو، بازنمایی رسانه‌ای عاشورا را می‌توان نه‌فقط یک ابزار ارتباطی، بلکه یک راهبرد پیشگیرانه در امنیت فرهنگی جامعه دانست.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Media Representation of the Ashura Epic on Instagram and Its Role in Cultural Passive Defense

نویسندگان [English]

  • Mohammad sadegh Heidari 1
  • Hassan Rostami 2
  • Asadollah Tabibzadeh 3
1 گروه ارتباطات و رسانه، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 گروه ارتباطات و رسانه ، واحد تهران مرکزی ، دانشگاه آزاد اسلامی ، تهران ، ایران
3 گروه ارتباطات تصویری ، واحد تهران مرکزی ، دانشگاه آزاد اسلامی ، تهران ، ایران
چکیده [English]

The Ashura epic, as a historical and religious event imbued with profound semantic layers, has long inspired religious, cultural, and identity discourses within Islamic societies. In the contemporary era, this epic has been represented through modern media, particularly the social media platform Instagram, in the form of diverse images and videos, engaging a wide audience. This study aims to explore the representation of Ashura in digital media and elucidate the cultural and communicative functions of such representations by conducting a semiotic and content analysis of a sample of Instagram posts related to Ashura in 1403. The research employs a mixed-method approach, combining thematic analysis and semiotics, with data collected through interviews with experts and visual analysis of images and videos. 
The findings reveal that Ashura’s visual elements, such as black and red flags, the cradle of Hazrat Ali Asghar (Peace be upon him), the riderless horse, and scenes of chest-beating and mourning, not only facilitate the transmission of concepts like sacrifice, resistance against oppression, and martyrdom but also effectively contribute to the reproduction of cultural and religious identity among the younger generation in the digital realm. These symbols, particularly when integrated with modern graphic technologies, create a new language for expressing Ashura’s values, resonating with contemporary audiences. 
Moreover, these representations extend beyond reinforcing identity; they are also interpretable from the perspective of cultural passive defense. Amid the intensifying cognitive warfare and soft threats against religious and cultural values, the strategic use of Ashura’s representation on social media can serve as a potent tool for cultural defense and enhancing societal soft resilience. This study demonstrates that leveraging Ashura’s symbols in the virtual space not only raises public awareness and fosters a sense of cultural belonging but also possesses the potential to create cultural deterrence against psychological operations and soft warfare. Thus, the media representation of Ashura can be regarded not merely as a communicative tool but as a proactive strategy for safeguarding cultural security. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Keywords: Ashura Epic
  • Cultural Passive Defense
  • Digital Media
  • Semiotics
  • Instagram
  • Soft Threats
 
منابع  
ادراکی، صدیقه، (۱۴۰۰)، تحلیل سوگ نگاره حماسه عاشورا در نقاشیهای معاصر کودکان با تکیه بر رویکرد فرهنگ دیداری،نخستین همایش ملی تجلی آئین های عاشورا در هنر ایرانی، کرمان.
خدابخشی، سمیه، (۱۳۹۶)، نگاهی به علم و درفش از نمادهای تصویری عزاداری صفوی،اولین کنفرانس ملی نمادشناسی در هنر ایران با محوریت هنرهای بومی، بجنورد.
روحانی، حمیدرضا و صدیقیان، محبوبه، (۱۳۹۶)، روایت تصویری عاشورا در نسخ چاپ سنگی،دومین کنفرانس بین المللی مطالعات اجتماعی فرهنگی و پژوهش دینی، رشت.
زارعی، پروانه، (۱۳۹۵)، درسها و عبرت های حماسه عاشورا در جهان امروز،دومین سمینار پژوهشی هندسه معرفت دینی با موضوع حماسه و عرفان،کرمانشاه، دومین سمینار پژوهشی هندسه معرفت دینی با موضوع حماسه و عرفان.
زمانیان، پویا و کسیری، مهری، (۱۴۰۰)، مقایسه عکس های عاشورا در عهد قاجار با عهد پهلوی،نخستین همایش ملی تجلی آئین های عاشورا در هنر ایرانی، کرمان.
سنگربان، حسین و صادقی، عادل، (۱۴۰۰)، چگونگی بازنمایی نمادهای عاشورایی در سریال مختارنامه، فصلنامه مطالعات دینی رسانه، دوره: 3، شماره: 9.
کاهیرده، نسیم و بهار، مهری، (۱۳۸۹)، تحلیل گونه های گفتمانی متأثر از محتوای مناسک عاشورا (از خلال تحلیل گفتمان نشریات مرتبط با موضوع عاشورا)، دوفصلنامه پژوهش جوانان، فرهنگ و جامعه، دوره: 5، شماره: 5.
محمدی مهر، غلامرضا و محمدی بحرانی، سید احمد، (۱۳۹۹)، محرم در قاب تلویزیون: تحلیل محتوای ویژه برنامه های تلویزیونی محرم در سال، فصلنامه پژوهشهای ارتباطی، دوره: 27، شماره: 104.
مزیدی شرف آبادی، مجید و کلاه کج، منصور و ذکاوت، سحر، (۱۴۰۰)، تحلیل بازنمایی واقعه کربلا در آثار نقاشی استاد حبیب الله صادقی،نخستین همایش ملی تجلی آئین های عاشورا در هنر ایرانی، کرمان.
هاشمی، شهناز، (۱۳۹۴)، بازنمایی تأثیر رسانه ها،اولین همایش ملی علوم و فناوری های نوین ایران، تهران.
 
 
Al-Zaman, M. S. (2022). Social mediatization of religion: islamic videos on YouTube. Heliyon, 8(3).
Babel, A. M. (2025). A Semiotic Approach to Social Meaning in Language. Journal of Sociolinguistics.
Christou, P. A. (2024). Thematic Analysis through Artificial Intelligence (AI). The Qualitative Report, 29(2), 560-576.
Hashmi, U. M., Rashid, R. A., & Ahmad, M. K. (2021). The representation of Islam within social media: A systematic review. Information, Communication & Society, 24(13), 1962-1981.
Lagopoulos, A. P., & Boklund-Lagopoulou, K. (2020). Theory and methodology of semiotics: The tradition of Ferdinand de Saussure (Vol. 28). Walter de Gruyter GmbH & Co KG.
Yakin, H. S. M., & Totu, A. (2014). The semiotic perspectives of Peirce and Saussure: A brief comparative study. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 155, 4-8.