الگوی پیشران‌های ناآرامی‌های اجتماعی در دوران انقلاب اسلامی در ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری مطالعات سیاسی انقلاب اسلامی (جامعه‌شناسی سیاسی) دانشگاه شاهد، تهران

2 استاد علوم سیاسی دانشگاه شاهد تهران(نویسنده مسئول)

3 استادیار و عضو هیئت علمی دانشگاه پدافند هوایی خاتم الانبیا ص آجا

چکیده

ناآرامی‌های اجتماعی به‌عنوان پدیده‌ای چندی بعدی و پیچیده، بازتابی از تحولات سیاسی،‌ اقتصادی، اجتماعی،‌ فرهنگی و... هر جامعه است. جمهوری اسلامی ایران از فردای پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون سوابق متعدد و متنوعی از ناآرامی‌های اجتماعی را تجربه نموده و متأثر از آن بعضی از بی‌ثباتی‌ها را شاهد بوده است. با توجه به اهمیتی که این پدیده در روند ثبات و بی‌ثباتی و نیز توسعه و پیشرفت کشور دارد، این مقاله با هدف شناخت پیشران‌های مؤثر در این ناآرامی‌ها و ارائه الگوی مربوطه سعی دارد به این سؤال پاسخ دهد که پیشران‌های شکل‌دهنده به ناآرامی‌های اجتماعی بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران کدامند؟
این مقاله با استفاده از روش روندپژوهی کیفی تاریخی و همچنین پیشران‌شناسی در پی پاسخ به سؤال تحقیق است. جامعه آماری پژوهش متشکل از  کتب، ‌رساله و مقالات نگارش شده در زمینه ناآرامی‌ اجتماعی در دسترس به تعداد 71  مورد بوده که به صورت تمام شمار استفاده شده و پس از متن‌کاوی، پیشران‌های احصائی از هر اثر به صورت باز، کدگذاری شده و در نهایت با کدگذاری محوری و تعیین فراوانی هر کد، الگوی مربوط به دست آمده است. با توجه به یافته‌های تحقیق پیشران‌های مرتبط با ناآرامی‌های دهه60 عمدتاً از جنس سیاسی ، فرهنگی و فکری بوده و در دهه 70 رویکرد غالب مربوط پیشران‌های اقتصادی است؛ البته در نیمه دوم این دهه و تغییر گفتمان سیاسی حاکم بر کشور رویکرد اقتصادی نیز به سیاسی تغییر یافته است. در دهه 80 شاهد ترکیبی از پیشران‌های اقتصادی و سیاسی هستیم؛ نیمه اول دهه رویکرد غالب اقتصادی بوده ولی در سال 88 و ناآرامی‌های پسا انتخابات ریاست جمهوری، رویکرد سیاسی غالب شده است. در دهه 90 با توجه به وضعیت  اقتصادی حاکم بر کشور وجه غالب پیشران‌های موثر در ناآرامی‌ها اقتصادی بوده ولی در 1400 شاهد رویکرد ترکیبی(فرهنگی، اقتصادی و سیاسی) در بروز ناآرامی‌ها هستیم.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Model of Drivers of Social Unrest in Iran Islamic Revolution

نویسندگان [English]

  • Danial Heidari 1
  • Abbass Keshavarz shokri 2
  • Ayub nikunahad 3
1 دانشجوی دکتری مطالعات سیاسی انقلاب اسلامی (جامعه‌شناسی سیاسی) دانشگاه شاهد، تهران
2 استاد علوم سیاسی دانشگاه شاهد تهران(نویسنده مسئول)
3 phd
چکیده [English]

Social unrest, as a multifaceted and complex phenomenon, reflects the political, economic, social, and cultural transformations within a society. Since the victory of the Islamic Revolution, the Islamic Republic of Iran has experienced various instances of social unrest, resulting in periods of instability. Given the significance of this phenomenon for the country’s stability, development, and progress, this article seeks to identify the drivers shaping social unrest post-revolution and propose a corresponding model. The study addresses the question: what are the drivers shaping social unrest in Iran following the Islamic Revolution? 
Employing a qualitative historical trend analysis and driver identification methodology, the research draws on a population of 71 accessible books, theses, and articles on social unrest. Through text mining, drivers were openly coded from each source, followed by axial coding and frequency analysis to derive the model. The findings indicate that in the 1360s (1980s), drivers of unrest were predominantly political, cultural, and ideological. In the 1370s (1990s), economic drivers prevailed, though the latter half of the decade saw a shift toward political drivers due to changes in the dominant political discourse. The 1380s (2000s) witnessed a combination of economic and political drivers, with economic factors dominating the first half and political factors becoming prominent during the 1388 (2009) post-election unrest. In the 1390s (2010s), economic drivers were predominant due to the country’s economic conditions, while the 1400s (2020s) saw a composite of cultural, economic, and political drivers contributing to unrest. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Drivers
  • Social Unrest
  • Protest
  • Islamic Republic of Iran
ابوذری‌لطف، مرضیه (1393)،‌تحلیل توصیفی گفتمان‌های دولت‌های پس از انقلاب اسلامی در حوزه توسعه ا اقتصادی(1392-1375)،‌ نشریه مطالعات سیاسی، 7(26)، 163-137.
احمدی،‌ محمدحسین؛ الوند مریم و شمسایی، مهدی (1393) رابطه آموزش‌های واپایش اجتماعی بر مهار ناآرامی‌های شهری، فصلنامه توسعه مدیریت منابع انسانی و پشتیبانی، سال  8، شماره 29.
اسماعیلی، حمیدرضا(1389)، شورش اشرافیت بر جمهوریت، ریشه‌یابی حوادث 1388، تهران، بی‌جا
باوند، هرمیداس(1378)، توسعه سیاسی، گردآوری مهدی خاکی فیروز، تهران،‌ قطره.
البرزی‌دعوتی،‌ هادی و نصرالهی،‌ا کبر (1397)، تحلل روندها و پیشران‌های موثر بر خبر صدا و سیما در 5 سال آینده، ‌فصلنامه پژوهش‌های ارتباطی، شماره 94.
الیاسی، محمدحسین(1382)، عملیات روانی،‌فصلنامه عملیات روانی، شماره 4.
بشیریه،‌ حسن( 1394) از بحران تا فروپاشی"کندوکاوی در ماندگاری یا آسیب‌پذیری نظام‌های سیاسی،  نشر نگاه معاصر.
پدرام، عبدالرحیم و احمدیان، مهدی (1394)، آموزه‌ها و آزموده‌های آینده‌پژوهی،‌ تهران، انتشارات افق راهبردی
پوریان،محمدتقی (1392)، علل ثبات و بی‌ثباتی سیاسی در ایرانِ بعد از جنگ (1392- 1368)،  رساله دکتری رشته علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی.
جاسمی، محمد (1357)،‌فرهنگ علوم سیاسی، تهران، انتشارات گوتنبرگ، چاپ اول.
جعفریان، رسول (1402)،  جریان‌ها و سازمان‌ها و سیاسی ایران، سال‌های 1357- 1320،‌قم نشر مورخ.
جمیری،‌محمد و کشاورز(بیضایی)،‌محمد(1403)، تحلیل جامعه‌شناختی ناآرامی‌های 1401، فصلنامه علمی جامعه‌شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، دوره 5، شماره 1،‌شماره پیاپی(17)،‌بهار 1403، 322- 297.
جوادی‌ارجمند، محمدجعفر و معینی، امین(1402)، پیشران‌های تحول در محیط امنیتی خارمیانه و آینده امنیت ایران، فصلنامه سیاست، دوره 53، شماره 2، صص 235-215).
خواجه سروی، غلام‌رضا(1382)، رقابت سیاسی و ثبات سیاسی در جمهوری اسلامی ایران؛ تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
دستمالچی، مهدی(1389)، کنترل ناآرامی‌های اجتماعی توسط پلیس از نگاه مطبوعات(ناآرامی‌های دانشجویی تهران در سال‌های 1382 و 1378، پژوهش‌نامه نظم و امنیت اجتماعی، شماره 3(4)، 110- 97.
دلاپورتا، دوناتلا و دیانی، ماریو(1384)، مقدمه‌ای بر جنبش‌های اجتماعی، ترجمه محمدتقی دل‌فروز، تهران،‌نشر کویر.
دمیرچی، حسین‌صابر(1401)، واکاوی عوامل ساختاری و نیروهای فرایندی اعتراضات مردمی خیابانی در جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه بحران پژوهی جهان اسلامی، سال 9، شماره3(26)، 24-1.
دهخدا، ‌علی‌اکبر( 1377) لغت‌نامه، تهران،‌ دانشگاه تهران.
راستگو، علی‌اکبر(1390)،‌ مجاهدین خلق در آیینه تاریخ، تهران،‌ مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
ربیعی، ‌مهناز(1401) مطالعه تأثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات و توزیع درآمد بر ناآرامی‌های اجتماعی در ایران، پژوهش‌های اقتصادی، شماره 22(1)، 171- 147.
رجب‌زاده، احمد و طالبان،‌ محمدرضا (1386)، تبیین جامعه‌شناختی بی‌ثباتی سیاسی(مطالعه بین کشوری)، مجله زبان و ادبیات فارسی»بهار و تابستان 1386» ،  شماره 56 و 57 ، صص 53 تا 100.
رونق سازندگی (خاطرات 1371)، نوشته اکبر هاشمی رفسنجانی، به اهتمام حسن لاهوتی، چاپ اول، 1394
سردارنیا، خلیل‌الله و البرزی، ‌هنگامه(1401)،‌تحلیل ناآرامی‌های صنفی- اجتماعی اخیر در ایران از منظر نظریه سیاست خیابان، پژوهش‌های راهبردی سیاست، 10، (40)، 150-107.
صالحی، هاجر(1394)، گروه فرقان، تهران، ‌سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی.
فوزی، یحیی (1386)، استراتژی و عملکرد سازمان مجاهدین خلق در برخورد با جمهوری اسلامی،‌ متین، ‌شماره 8، 34و 35) 112-89.
قائدی، محمدرضا؛ مذنب، حسین؛ امانی، محمدرضا(1400)، عوامل مؤثر در بروز بحران امنیتی در شهرهای ایران( کاربست نظریه محرومیت نسبی در تحلیل اعتراضات آبان 1398)، نشریه پژوهش و برنامه‌ریزی، شماره 46، صص: 182- 169.
گودرزی، آیت‌الله(1391)، ناآرامی‌های اجتماعی،‌عوامل و فرایندهای آن، ‌رساله دکتری رشته جامعه‌شناسی سیاسی،  دانشگاه علامه طباطبایی.
گوردن، آدام(1392)، فهم آینده، ‌ترجمه طیب واعظی، تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردی
محمدی‌لرد، عبدالمحمود (۱۳۹۳) آینده‌پژوهی ثبات سیاسی ایران، انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی.
معین، محمد (1381)، فرهنگ فارسی، تهران، آدنا،‌کتاب راه نو
مقصودی، مجتبی(1380)، تحولات قومی در ایران، تهران، مؤسسه مطالعات ملی
نعمتی‌وروجنی، یعقوب (1391)، سازمان مجاهدین خلق در جنگ تحمیلی، نگین ایران،‌7(41)، 96-75.
نوروزپور،‌ مرتضی (1398)، تحلیل اعتراضات سیاسی دی‌ماه 1396، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی.
واعظی‌نژاد، محمد(1396)، آینده‌پژوهی و روش‌های آن، سایت پژوهشکده باقرالعلوم، 28 مرداد ماه 1396، قابل دسترس در http://pajoohe.ir/%D8%A2
 
 
 
Madani, Saeed (2020). Dead fire; A look at the November 1998 protests (internal report). Thanks to the Rahman Institute. Project manager Saeed Madani in collaboration with some researchers.
Rahmani Fazli, Abdolreza (2019). Iran newspaper.no:7215
Zarei, Saadullah (2019). Investigating the sedition of the recent riots and the wisdom of the arrival of the leadership. Journal of the Guardian of Islam. November and December 2019. Nos. 453 and 454
Smelser, N. )1965), Theory of Collective behavior. Third Edition. New York: The Free Press